Page 46 -

Қабырғада 3.1 Материялық нүктенің шеңбер
ілінген сағаттың
тілшелерінен қандай бойымен қозғалысы
айырмашылық пен
ұқсастықты байқауға
болады? Үш тілше бір Денелердің айналмалы қозғалысына:
тәулікте неше рет - макроәлемде: аспан денелерінің жалпы қозғалысын (со-
ратын болса, период және БАЛЫҚ НҰСҚА
кездеседі?
ның ішінде Жерді айнала қозғалған жасанды жерсеріктер, Ай,
Күнді айнала қозғалған орбитадағы ғаламшарлар мен олардың
серіктері);
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
- айналма жолдағы барлық көліктердің қозғалысын;
- көлік дөңгелектерінің қозғалысын;
- микроәлемде: атом ядросын айнала қозғалған электрондар;
- ақуыздар мен майлардың қозғалысын келтіруге болады.
ТІРЕК СӨЗДЕР:
Денелердің қисық сызықты қозғалысын сипаттауда алдыңғы
■ бұрыштық ығысу тарауларда енгізген материялық нүкте ұғымын қолданатын
■ айналу периоды боламыз. Ілгерілемелі қозғалысты сипаттайтын физикалық
■ айналу жиілігі шамалар: орын ауыстыру, жылдамдық, үдеу айналмалы қозға-
лысты сипаттауда да қолданылады. Айналмалы қозғалыста
■ радиан
жылдамдық векторының қолданысы жиі кездеседі. Себебі,
айналу бұрышы өзгергенде жылдамдық векторының бағыты
да өзгеретін болады. Жылдамдық векторы қисық траекторияға
СЕН БІЛЕСІҢ БЕ?
жанама бойымен бағытталатын болады. Әр ∆t қысқа уақыт
Автокөлік немесе велоси- мезетінде жылдамдық векторы өзгеріп, яғни жылдамдық тек
пед дөңгелектерінің шетін- бағыты бойынша ғана өзгеріп, ал сандық мәні өзгермеуі де
дегі нүкте жерге қатысты
түзу сызық сызған тәрізді мүмкін. Айналмалы қозғалыс мұндай жеке (дербес) жағдайда
көрінеді. Бірақ қисық сы- бірқалыпты айналмалы қозғалыс сипатына ие болады.
зық бойымен қозғалады. Бірқалыпты айналмалы қозғалыс деп дененің тең уақыт
Айналмалы қозғалыста аралығында бірдей бұрышқа бұрылуын айтады. Бірқалыпты
ЖО бұрыштық ығысу деп атайды.
нүкте белгілі бір уақыт ара- айналмалы қозғалысты сипаттауда материялық нүктенің шең-
лығында бастапқы орнына
қайта-қайта оралып оты- бер бойымен қозғалысын қарастырайық. Шеңбер шетіндегі
материялық нүктеге тұрғызылған радиус белгілі уақытта φ
жиілік ұғымы енгізіледі. бұрышқа бұрылса, оны бұрыштық орын ауыстыру немесе

Кинематикада бұрыштық ығысуды радианмен өлшейді. Ра-
диан – бұл доға ұзындығы l радиусы R-ға тең центрлік бұрыш.

арқылы өрнектеуге болатынын математикадан есімізге түсірсек:
3.1-сурет. Радианмен берілген R радиустың бұрылу бұрышын градус
π
Траекториясы 1°= немесе 1 рад ≈ 57,3°
циклоида деп 180°
аталатын үзік сызық
Материялық нүкте радиусы R шеңбер бойымен қозғалып
толық бір айналым жасаса, нүктенің жүрген жолы S=2πR-ға
тең болады. Осы нүкте мен айналу осьті қосатын радиус φ=2π

46