Page 51 -

рад бұрышқа бұрылады. Жүрілген жол мен бұрылу бұрышы ЗЕРТТЕ
арасындағы байланысты осыдан аламыз: S=φR
Спорт алаңында ұзын-
Спорт алаңдарында жүргізілетін жеңіл атлетика жарыстарының бір дығы 1 м арқанға массасы
түрі алысқа диск немесе темір шар лақтыру. Ерлерге болаттан жасалған 500 г тасты байлап, үш ай-
ұстағыш немесе шынжыр ұзындығы 117-122 см-ге бекітілген шар мас- налдырып барып лақтыру
сасы 7,265 кг болса, әйелдерге ұзындығы 116-120 см-ге, массасы 4 кг арқылы төмендегі мән-
шар бекітіліп беріледі. Спортшы шарды лақтыру үшін арнайы шеңбердің дерді алу керек:
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
ішінде айналып барып лақтыру қабылданған. Шеңбер диаметрі – 2,135 м. а) тастың айналу жылдам-
Спортшы лақтырған шар жерге тиген соң ғана шеңбердің сырт жағына дығын;
шығуға құқылы. Лақтырылған шар сырт жағынан арнайы тормен қор- ә) тас ұшқан уақытты;
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
шалған секторға түсуі керек. Соңғы жылдары лақтырылған шар түсу үшін б) тас ұшу қашықтығын;
О
О
сектор бұрышы 90 пен 35 аралығында азайтылып, алынып келеді. в) жоғарыдағы мәлімет-
терді пайдаланып, тас ұшу
СЕН БІЛЕСІҢ БЕ? жылдамдығын;
г) түсу бұрышының секто-
Диск лақтыру жарысына қатысушылар диаметрі 2,5 м дөңгелек іші- рын;
нен диск лақтырады. Лақтыру қашықтығы деп дөңгелектің сыртқы радиу- ғ) тастың қозғалысын си-
сынан диск түскен жерге дейінгі қашықтықты айтады. Ерлер пайдала- патта.
натын диск салмағы – 2 кг, ал әйелдердікі – 1 кг (жастар үшін – 1,5 кг,
жасөспірімдер – 1,75 кг). Дискіні лақтыру көкжиекке бұрыш жасай сек-
тордың 35 бұрышпен қамтылуы керек. Спорт түрі дискобол деп атала-
О
ды. Мирон Дискобол мүсіні – спорттың бұл түрінің орта ғасырдан бергі
тарихына орай жасалған ескерткіш.
2017 жылдың тамызында Лондонда өткен әлемдік чемпионатта диск
лақтырудан Сандра Перкович 70,31 метрге, Дени Стивенс 69,64 метрге,
француздық Робер-Мишон 66,21 метрге жеткізіп, үлкен нәтиже көрсет-
кен.
3.10-сурет.
Материялық нүктенің шеңбер бойымен қозғалысы кезінде
Жіпті темір шарды
түзу сызықты қозғалыстағыдай сызықтық жылдамдық та қол- лақтыру
данылады. Бірқалыпты қозғалыстың сызықтық жылдамдығын

білеміз, ол υ = s = ϕ ⋅R = ω ⋅R� . Толық бір айналым жасаған
t t
материялық нүкте шеңбер ұзындығындай жол жүреді. Ма-
териялық нүктенің бір айналымдағы сызықтық жылдамдығы
2 πR → → →
υ = ; векторлық түрде υ = ω ∙ R . Соңғы өрнек бұрыштық
T
және сызықтық жылдамдықтардың арасындағы байланыс
теңдеуі деп аталады. Шеңбер бойымен бірқалыпты қозғалыс
кезінде: ω=const. Материялық нүкте шеңбер бойымен бірқа-
лыпты қозғалыс кезінде жылдамдық модулі тұрақты болады
да, жылдамдық бағыты үнемі өзгеріп отырады. Жылдамдықтың
векторлық және сандық деп аталатын түрін осы жерде ажы-
ратып аламыз.

ЕСЕП ШЫҒАРУ МЫСАЛЫ 3.11-сурет.
Мирон Дискобол
Гимнастикамен айналысатын қыз сақинаны өзінен алға қарай айнал-
дырып қоя береді. Ұстап алу үшін ілгері алға жүгіреді. Жүгіру уақыты 3 с мүсіні

51