Page 50 -

3.2 Бұрыштық орын ауыстыру

және жылдамдық
3.9-суретте
стадионда стайерлік
жүгіруден жарысатын Кез келген дене шексіз нүктелерден тұрады. Ілгерілемелі
спортшылардың қозғалыста осы нүктелер жылдамдығы бірдей. Ал қозғалыс
∆tОБАЛЫҚ НҰСҚА
орындары
көрсетілген. Неге қисық сызықты болғанда, бірдей уақытта сыртқы нүктелер ішкі
жүгірушілердің нүктелермен салыстырғанда көбірек жол жүреді. Олай болса,
орны бір сызықтың мұндай жағдайда әр нүктенің орны мен орын ауыстыруынан
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
бойында емес? басқа жылдамдығын қоса білу қажет болады. Қозғалыстағы
5-орынды сәл алға әр нүктенің орын ауыстыруын сандық және сапалық жағынан
қою себебі неде?
сипаттау үшін тең уақыттағы бұрылу бұрыштарын білу керек.
Дене бірқалыпты айналмалы қозғалыс жасағанда оның
барлық нүктелері айналу осі деп аталатын түзуді айнала кон-
центрлі шеңбер сызады. Айналмалы қозғалысты сипаттау үшін
алынатын параметрлер дененің барлық нүктелеріне ортақ бо-
луы керек. Мұндай параметрлер айналмалы қозғалыс кезінде
дененің бұрылу бұрышы — φ; бұрыштық жылдамдық — ω;
3.9-сурет
бұрыштық үдеу — Ԑ. Дене әртүрлі осьтің айналасында тұрақты
жылдамдықпен қозғалуы мүмкін. Бұрыштық жылдамдық бағы-
ТІРЕК СӨЗДЕР:
ты ретінде бұрылу бағытымен сәйкес етіп оң бұранда бағыты
■ сызықтық жылдамдық алынған. Оған мысал: әркімнің қолындағы қаламсапты бұрап
■ бұрыштық жылдамдық ашып, бұрап жапқан кездегі қаламсапты ашқан саусақтарға сәй-
кес ілгері алдыға жылжыған қаламсап пастасын алуға болады.
Тең уақыт аралығында бірдей бұрышқа бұрылатын бірқа-
Бұрыштық жылдам- лыпты айналмалы қозғалысты қарастырайық. Айналмалы
дық — бұрылу бұрышы- қозғалыстың бірқалыпты деп аталатын түрі ілгерілемелі қозға-
ның (φ), бұрылуға кет- ϕ
кен уақытқа (t) қатына- лысқа ұқсас. Мысалы: ω = өрнегі υ = s өрнегіне, ал φ=ω ∙ t
сына тең шама. Белгіле- � t t
нуі — ω; өлшем бірлігі өрнегі s=υ ∙ t өрнегіне тең. Айналмалы қозғалыстың бұрыштық
рад
Ж � өлшем бірлігі ω =   � c  алынған. Бұрыштық жылдамдық ω

— рад/с; ω = @04    ; жылдамдығы — дененің бұрылу бұрышының бұрылуға кеткен

 
� c

формуласы ω =  ϕ ; уақытқа қатынасына тең шама. Бұрыштық жылдамдықтың

@04
рад

 

мен айналу жиілігі f арасындағы байланыс өрнегі: ω=2 ∙ π ∙ f ;
бұрыштық жылдамдық ω мен айналу периоды T арасындағы
(2 π ⋅ )
байланыс өрнегі: ω = . Бұрыштық жылдамдық айналу
� T
осіне дейінгі қашықтыққа тәуелді емес.
Егер материялық нүкте радиусы R шеңбер бойымен қозға-
лып, толық бір айналым жасаса, онда нүкте S=2 ∙ π ∙ R жол
жүреді, ал осы нүкте мен айналу осін қосатын радиус φ=2π
50