Page 54 -

3.14-суреттегі 3.3 Центрге тартқыш үдеу
жүйенің қозғалысын
сипатта.
Механизмдердің Ілгерілемелі қозғалыста жылдамдыққа қарсы бағытталған
қызметіне қарай үдеу болса, қозғалыстың бәсеңдеуіне, ал жылдамдық бағыты-
суреттегі заттың
атауын тап. на бағыттас болса, артуына әкелетініне алдыңғы тарауда көз
НҰСҚА
жеткіздік. Сондай-ақ еркін түсу үдеуін анықтауда үдеу векторы
мен жылдамдық векторлары бір түзудің бойында жататынын
білеміз. Кез келген қисық сызықты қозғалыс үдемелі қозғалыс
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
болады, себебі мұндай қозғалыста жылдамдық бағыты өзгеріп
отырады.
Толтырған болжамды нұсқаларымызды енді нақты жасаған
қадамдар арқылы бекітетін боламыз.
3.14-сурет.
Бір мезетте дене бірқалыпты әрі қисық сызықты қозғал-
сын десек, дене үдеуі бола ма? Болса қайда бағытталған?
ТІРЕК СӨЗДЕР: Болмаса қайда кетті?

■ қисықсызықты Осы сұрақтарға жауап табу үшін геометриялық
қозғалыс әдісті қолданып, суретпен жазбаны қатар орында йық.

■ центрге тартқыш үдеу ∆υ
Үдеу векторы a = Қ үшін ∆υ векторы қайда бағыт-
ЖОБАЛЫ
■ бұрыштық үдеу → t ∆ a =
t ∆
талса, a векторы да сонда бағытталады ∆=υ υ 2 −υ
1
векторын тұрғызу үшін геометриялық әдіс негізінде вектор-

∆=υ ∆=υ
∆=υ
лық сызулар жүргіземіз. υ ⊥R және −υ υ ⊥R; Егер −υ ∆=υ −υ υ ≠υ −υ
∆=υ
υ =υ ; −υ ∆=υ
−υ

2
1-ТАПСЫРМА 1 2 1 2 1 2 2 1 1 2 1
∆=υ
−υ
υ −υ

екенін ескерсек, әрі ∆=υ⊥υ болса, бұрыштың шектік аз мәнінде

2 2
1 1
3.14-суретте берілген ∆=υ ∆υ
−υ
жүйе нің қолданысын a = ⊥υ тең. 3.15, а-суреттен көргеніміздей қисық сызықты қозға-
t ∆
2
1
анықтау үшін әр элементтің лыс кезіндегі үдеу шамасы ∆t уақыттағы жылдамдықтың ∆υ
атқаратын қызметін бел- өзгерісіне тең. Центр ге тартқыш үдеу жоғарыда талдағаны-
гіле. Осы негізде жұмыс мыздай, әрі өзі айтып тұрғандай, қисықтықты ойша шеңберге
жасайтын құрылғыларды
атап, қолданысын анықта. толтырғанда, шеңбер центріне қарай бағытталады да, денені
Берілген механизмге ұқ- бұрылуға мәжбүрлейді. Дене бір мезетте әрі бірқалыпты, әрі
сас өз құрылғыңды жа- қисықсызықты қозғалысқа қатысады екен. Қозғалыстың мұндай
сап, өлшемдерін белгілеп,
сынақтан өткіз. түрінің ең қарапайым мысалына шеңбер бойымен қозғалысты
алуға болады.
2-ТАПСЫРМА
Дененің (нүктенің) шеңбер бойымен бірқалыпты қозғалы-
Ілгерілемелі қозғалыс пен сында шеңбердің кез келген нүктесінен тұрғызылған жанамаға
айналмалы қозғалыстың перпендикуляр радиус бойымен, шеңбердің центріне қарай
ұқсастығы мен айыр- бағытталған үдеу центрге тартқыш үдеу деп аталады.
машылығын болжай оты-
рып, Венн диаграммасына 3.15, ә-суреттен көргеніміздей ∆=υ υ 2 −υ векторын сызып,

1
жаз. анықтасақ, ∆=υ=υ +(-( −υ υ −υ
∆=υ ∆=υ
−υυ )).
2 2 2 1 1 1
54