Page 55 -

→ →
1 υ 1 → 1 υ → Бұрыштық жылдам-
υ
→
2 1 1 υ → дық ω — айналу
R φ → → → 2 φ 1 → → → υ осінің бойы мен бағыт-
φ → → ∆υ =υ -υ 1 R φ → ∆υ =υ -υ 1 1 талатын векторлық
a
2
2
υ
O υ 2 O a → 2 φ шама. Дененің бірқатар
→
υ уақытта жүрген доға
2
ұзындығымен анықта-
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
лады. Айналған дененің
3.15,а-сурет. Дененің 3.15,ә-сурет. Дененің қисық сызықты кез келген нүктесінде
қисық сызықты қозғалыс қозғалыс траекториясынан үзінді бұрыштық жылдамдық
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
траекториясы тұрақты ω=cons t бо-
лады.
Центрге тартқыш үдеудің модулін қалай табуға бо-
лады? 3-ТАПСЫРМА

a = ∆υ формуласынан модулі а = = ∆υ модулі болады. Нүкте Жердің өз осінен айналу
a
t ∆ ц t ∆ уақыты мен Жер радиусы
шеңбер бойымен қозғалған болса, шеңбер доғасының ұзын- белгілі деп алып, Жердің
дығы: S=2πR=360°·R; бұрыштық жылдамдығын
есепте. Мекенжайды өз-
1-нүктеден 2-нүктеге тұрғызылған орын ауыстыру век- герткенде бұрыштық жыл-
торы теңбүйірлі ұшбұрышты құрайды. Оған ұқсас ұшбұрыш дамдық өзгере ме? Көз
жеткізу үшін кемінде бір
3.15,а-суреттегі жылдамдық векторлардан тұрғызылған. Де-
әдіс ұсын.
генмен, ұшбұрыштардың ұқсастығынан: S = ∆υ шығады. Қысқа
R υ 2
уақыт мезетінде дененің орын ауыстыруы: s=υ · ∆t, онда ∆υ = υ
∆t R
тең болады.
2
Теңдіктің сол жағы а = = ∆υ , орнына қойсақ а = υ тең бола-
a
ц t ∆ ц R
ды. Олай болса, центрге тартқыш үдеу модулі жылдамдықтың
квадратына тура пропорционал. Шеңбер бойымен қозғалған
υ 2
дененің (нүктенің) центрге тартқыш үдеуінің модулі а =
ц R
формуласымен анықталады.
Бірлік уақыттағы бұрыштық жылдамдықтың өзгерісін си-
паттайтын шаманы бұрыштық үдеу деп атайды. Белгіленуі — Ԑ;
 pad   pad  ∆ ω
рад
рад
ε   =
өлшем бірлігі —  ; ε   =  2  ; формуласы ε   = .
  
 
 
∆�
 c 2   c  ∆t
ЕСЕП ШЫҒАРУ МЫСАЛЫ
Сингапур қаласындағы Феррис дөңгелегі (биіктігі 165 м, айналу перио-
ды 28 минут) мен Нұр-Сұлтандағы Феррис дөңгелегі үшін қозғалыстың
келесі шамаларын салыстыру керек:
а) айналу периодтарын;
ә) айналу жылдамдықтарын;
55