Page 58 -

Тарауды бекітуге арналған сұрақтар мен тапсырмалар

1. Ежелден қолданыста келе жатқан су, бу және газ турбинасының жұмыс қалақтарының радиустары
сәйкесінше 32 : 4 : 1 қатынасындай. Айналу жиіліктері 2 : 12 : 480 берілген болса, турбина қалақтары-
ның бұрыштық және сызықтық жылдамдықтары, үдеулерінің қатынастары қандай болмақ?

2. Жерді айнала жер бетінен екі Жер радиусындай қашықтықта шеңбер бойымен қозғалған жасанды
серік 1-ші ғарыштық жылдамдығына (Жер үшін ≈ 7,9 км/с) ие болса, центрге тартқыш үдеуі қандай
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
болады?
3. Екі дөңгелекті шынжыр тісті велосипед педалін толық бір айналдырғанда артқы дөңгелектің айналым
саны сермер (маховик) айналым санынан өзгешелігін анықтау керек. Келесі мəліметтер белгілі: педаль,
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
радиусы 10 см тісті дөңгелекке бекітілген. Шынжыр тісті дөңгелектің қозғалысын радиусы 30 см-лік
дөңгелекке береді.

4. Өскемен ГЭС-і 4 роторды кезек-кезек жұмысқа қосып, электр энергиясын өндіреді. Ротор техникалық
жиілігі 50 Гц болса, бір ротордың бұрыштық жылдамдығы қандай?
5. Ілгерілемелі қозғалыс пен айналмалы қозғалыстың екі ұқсас және екі өзгеше сипатын көрсет.
6. Сызықтық және бұрыштық шамалар арасында қандай байланыс бар?

7. Центрге тартқыш үдеу нені сипаттайды?
8. «Поле чудес» ойынының барабанын ойыншы айналдырғанда көрсету тілшесі 2 минутта толық бір
айналым жасап барып тоқтады. Барабанның бұрыштық жылдамдығы қандай?

9. Сүттен қаймақты ажырату үшін қолданатын сеператордың 12 табақшасы бар. Бір табақшаны ең бірінші
тізіп, ерекше жасаудың сыры неде?
10. Адам шар үстінде шармен қоса домалайды. Адамның басы мен аяғының жүрген жолы бірдей ме?

Қорытынды

• Айналмалы қозғалысты сипаттайтын шамалар арасындағы байланыс: 1) Период пен жиілік үшін
T = 1 ; 2) период пен бұрыштық жылдамдық үшін: ω = 2 π ; 3) жиілік пен бұрыштық жылдамдық
f � T
үшін: ω=2πf; 4) бұрыштық жылдамдық пен сызықтық жылдамдық үшін: υ=ωR.
• Қисық сызық бойымен болатын қозғалыс қисық сызықты қозғалыс деп аталады.
• Қозғалыстың кез келген нүктесінде қисық сызықты қозғалыс – үдемелі. Қисық сызықты қозғалыста
жылдамдық модулі тұрақты болғанмен, жылдамдық векторы өзгеріп отырады.
• Үдеу векторы жылдамдық векторына перпендикуляр, қисықтық радиусының бойымен ойша тол-
тырылған шеңбер центріне қарай бағытталады. Мұндай үдеу центрге тартқыш үдеу деп аталады.
• Қисық сызықты қозғалыстың қарапайым жеке түрі – шеңбер бойымен қозғалыс. Шеңбер бойы-
мен қозғалыста, кез келген нүктедегі бұрыштық жылдамдық ω=const тұрақты болады.
• Жылдамдықтың бағыты бойынша өзгеруін сипаттайтын толық үдеу құраушысы – нормаль үдеу,
шеңбер центріне қарай бағытталады.
υ 2 4π 2
f R.
• Мұндайда a = a = ω 2 R = период немесе жиілік арқылы анықтасақ a = a = R = 4π 22
n ц R n ц T 2
болады.
• Центрге тартқыш үдеу дененің бұрылуына әкеледі.

58
58