Page 60 -

Күш түсіру арқылы 4.1 Ньютонның бірінші заңы
дене жылдамдығының
модулін және
бағытын өзгертуге Ньютонның бірінші заңының мағынасын түсіну үшін мұз
болады. Ал күш айдынындағы хоккей ойынын есімізге түсірейік. Хоккейшінің
әсерінсіз
жылдамдықты соққысы мұз үстінде тұрған шайбаға тимесе, онда шайба ты-
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
өзгертуге бола ма? ныштық қалпын сақтап қалады.
Күш әсерінен қозғалған шайбаға әсер ететін үйкеліс күші
ТІРЕК СӨЗДЕР: мен ауаның кедергі күші болмаса, онда шайбаның қозғалысы
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
туралы не айтар едің?
■ инерция заңы
Денелердің қозғалысын ең алғаш XVI ғасырдың соңы мен
■ инерциалды санақ XVII ғасырдың басында Галилей экспериментті түрде зертте-
жүйесі
ген. Ол көлбеу жазықтықтағы шардың қозғалысын бақылаған.
■ инерциалды емес Галилей тұжырымдамасы бойынша горизонталь бетте бірқа-
санақ жүйесі
лыпты қозғалған дене жолында кедергі болмаса, ол қозғалы-
сын шексіз жалғастыра береді. Басқа денелер әсер етпеген
жағдайда, дененің жылдамдығын сақтау қасиеті инерция деп
аталады. Галилейдің ашқан заңын инерция заңы деп, ал сыртқы
әсер болмаған кездегі дененің қозғалысын инерция әсерінен
қозғалыс деп қарастырамыз. XVII ғасырдың соңында ағыл-
шын ғалымы Ньютон өзінің бірінші заңында инерция туралы
тұжырымды толықтырды.
Дене тыныштықта болса да, бірқалыпты қозғалысын жалғас­
4.1­сурет. Күш тырса да, үдеу нөлге тең болады. Сондықтан Ньютонның бірінші
әсерінен дененің заңын былай тұжырымдауға болады: кез келген денеге басқа
жылдамдығы мен денелер әсер етпесе немесе сыртқы әсер теңгерілсе, оның
бағытының өзгеруі
жылдамдығы тұрақты болып қалады (кей жағдайларда
нөлге тең болады).

Ньютонның бірінші
заңы. Кез келген ма-
териалдық нүкте (дене)
басқа сыртқы әсер
оның күйін өзгерткенге
дейін тыныштық күйін
сақтайды немесе бірқа-
лыпты түзу сызықты
қозғалысын жалғасты-
рады. 4.2­сурет. Air board —
үйкелістің шамасын
азайту арқылы сырғанау
Ұшу алаңындағы ұшақ, орнынан қозғалған автокөлік бір-
ден үлкен жылдамдыққа ие болмайды, олар жылдамдығын
бірте­бірте арттырады. Теннис добы мен боулинг добы-
на бірдей күш түсірілген болса, теннис добының жылдам-

60