Page 61 -

дығы боулинг добына қарағанда аз уақыт ішінде өзгереді. Денеге әсер ететін
Себебі, олардың инерттілігі әртүрлі. күштердің теңгерілуі
Инерттілік дегеніміз – денені сипаттайтын қасиет­ дегенді қалай
тердің бірі, ол сыртқы әсер арқылы дененің жылдам- түсінесің?
дығын өзгерту үшін уақыт қажет екенін көрсетеді.
Масса – инерттіліктің өлшемі. Массасы үлкен дене қозғалыс 1-ТАПСЫРМА
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
күйін өзгертуге қарсы тұра алады. Дененің сыртқы әсерге қар- Төменде берілген жағдай-
сы тұру қасиетін инерция деп қарастырғанбыз. Сондықтан лар үшін әсер ететін
Ньютонның бірінші заңы – инерция заңы деп аталады. күштердің векторын сыз
және қозғалыс бағытын
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
көрсет. Қай дене инерция
әсерінен қозғалатынын
анықта.
Қауіпсіздік белдігі 1. Терезе жақтауында
тұрған гүл құмырасы қи-
сайып, жерге құлап түсті
(ауаның кедергі күші
белдікпен
айналатын ескерілмейді).
тегершік
2. Парашютші тұрақты
тісті шығыр
жылдамдықпен төмен
тірек нүктесі
түсіп келеді.
блок
3. Көлбеу жазықтықта
жалғасу орны
ауыр жүк жәшікті жоғары қарай
қозғалу орны тұрақты жылдамдықпен
арқан арқылы сүйреп ба-
рады. Көлбеу жазықтық
беті жәшіктің қозғалысына
кедергі жасайды.
4.3­сурет. Қауіпсіздік белдігінің механизмі
4. Арқанмен суы бар
Кенеттен тежелген автокөлік ішінде отырып инерцияны
шелекті жоғары қарай
сезген кезің болды ма? тұрақты жылдамдықпен
Тежелген дөңгелекке жер тарапынан әсер ететін күш ав- көтерді (ауаның кедергі
токөліктің қозғалысын теңгерілмеген күйге алып келеді. Бірақ күші әсер етпейді).
оның ішінде отырған адамның тыныштық қалпын өзгертетін
күш жоқ. Сондықтан адам орындықты бойлай автокөліктің
бастапқы тұрақты жылдамдығымен, сол бағытта түзу сызықты
қозғалысын жалғастырады, ал қауіпсіздік белдігінің күші осы
қозғалысқа кедергі жасайды.
Ньютон заңдарына бағынатын қозғалыс кезінде қауіпсіздік
белдігі адамның өмірін сақтау үшін қолданылады (4.3­суретте
қара).
Механикалық қозғалыс салыстырмалы және оның сипатта-
малары санақ жүйесіне байланысты. Материалдық нүктенің бір
санақ жүйесінде қозғалысы — бірқалыпты әрі түзу сызықты, ал
екінші санақ жүйесінде дәл осы мезеттегі қозғалысы айнымалы
әрі қисық сызықты болуы мүмкін.

61