Page 62 -

2-ТАПСЫРМА Галилей Жермен байланыс ты санақ жүйесінде инерция
заңы орындалады деп есептеді. Ньютонның бірінші заңы бар-
Төмендегі жағдайларды
инерция заңы арқылы лық санақ жүйесінде орындалмайды, ал бұл заң орындалатын
түсіндір: санақ жүйесі инерциалды деп есептеледі. Инерциалды санақ
• Жүк көлігі кенеттен те- жүйесінде материалдық нүктеге салыстырмалы түрде әрекет
желсе, оның үстіне тиелген ететін сыртқы әсер болмайды, сондықтан ол тыныштықта бо-
қарбыздар да қозғалысқа лады немесе түзу сызықты бірқалыпты қозғалады. Сондай­ақ,
көтерілген ұшақтың белгілі БАЛЫҚ НҰСҚА
келеді.
• Тыныштықтағы лифт инерциалды санақ жүйесіне қатысты ілгерілемелі, бірқалыпты
үдемелі жоғары көтеріл- және түзу сызықты қозғалатын басқа санақ жүйесі де инерциал­
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
генде, оның ішіндегі адам- ды деп есептеледі.
ның қан қысымы артады. Егер санақ жүйесі инерциалды санақ жүйесіне қатысты
• Балтаны саптау үшін, ілгерілемелі, бірақ бірқалыпты түзу сызықты емес, үдемелі
оның сабының төменгі
ұшын қатты бетке ұру ке- немесе айналмалы қозғалса, онда ол инерциалды емес санақ
рек. жүйесі болып есептеледі. Бұндай санақ жүйесіне қатысты денеге
• Құты түбіндегі кетчуп- ешқандай күш әсер етпесе де, дене үдемелі қозғалуы мүмкін.
ты шығару үшін құтының Мысалы, жерге қатысты тыныштықта тұрған дене тежелген
аузын төмен қаратып, түбі- немесе бұрылыста қозғалған автокөлікке қатысты үдеуге ие
нен ұру керек.
• Автокөлік артынан болады.
соққы алған кезде бастың Ғарыш кемелерінің қозғалысын сипаттағанда гелиоцентрлік
зақымдануын қорғау үшін санақ жүйесін (координата басы Күннің центрінде орналасқан)
жүргізушінің орындығына инерциалды санақ жүйесі деп қарастыруға болады. Жер Күнге
бас тірегіш орнатады.
немесе басқа жұлдыздарға қатысты үдемелі қозғалады және өз
осінен айналады, сондықтан Жермен қатысты жүйе – инерциал­
3-ТАПСЫРМА
ды емес санақ жүйесі. Ал жер бетіндегі қозғалысты сипаттағанда
Төмендегі жағдайларда Жердің өз осін айналуы және Күнді айнала қозғалуы ескеріл-
қандай санақ жүйесін мейді, оны инерциалды деп қарастырады.
таңдау керек?
Физикада есептерді шығару барысында санақ жүйесін
а) Бір вагоннан екінші ва- таңдап алуға ерекше көңіл бөлу керек. Мысалы, орбитада
гонға орын ауыстырған
жолсеріктің қозғалыс ғарыш станциясымен түйісетін ғарыш кемесінің қозғалысын
ЖО
уақыт ын; қарастырғанда Жер санақ жүйесі бола алмайды. Бұл жағдайда
ә) Ұшу алаңынан жоғары ғарыш станциясын санақ жүйесі ретінде аламыз.
Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, Ньютонның бірін-
биіктікке көтерілу уақытын; ші заңын басқаша тұжырымдауға болады.
б) Футбол алаңында па- Материалдық нүкте басқа сыртқы әсер оның күйін өзгерт-
раболалық траектория­ кенге дейін тыныштық күйін сақтайтын немесе бірқалыпты
мен қозғалған доптың
максималды ұшу қашық­ түзу сызықты қозғалысын жалғастыратын санақ жүйесі бо-
тығын анықтағанда қандай лады. Ол инерциалды санақ жүйесі деп аталады.
санақ жүйесін қарастырған Егер сен жерге қатысты тыныштық күйіңді сақтасаң немесе
дұрыс деп ойлайсың? бірқалыпты түзу сызықты қозғалысыңды жалғастырсаң, онда
Жерге қатысты тұрақты жылдамдықпен қозғалып бара жатқан
пойыз үшін де сенің қозғалысың бірқалыпты түзу сызықты
болып есептеледі (бірақ, жылдамдықтың мәні әртүрлі). Класси-
калық механикада бір инерциалды санақ жүйесінен екіншісіне

62