Page 63 -

өткенде дененің қозғалыс жылдамдығы, орын ауыстыруы және СЕН БІЛЕСІҢ БЕ?
координатасы өзгереді. Ал масса, күш, үдеу, қозғалыс уақыты
Піскен жұмыртқа шикі жұ-
және денелер арасындағы ара қашықтық өзгеріссіз қалады. мыртқаға қарағанда ұзағы-
Ньютонның бірінші заңынан үш негізгі ұғымды қалыптас­ рақ айналмалы қозғалыс
тыруға болады: жасайды. Шикі жұмыртқа
1. Барлық денелер инерттілік қасиетке ие; ішіндегі сұйықтық ты-
ныштық күйін сақтауға
ма? ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
2. Дененің бірқалыпты, үдемелі қозғалуы немесе тыныштық
тырысады да, қозғалысты
күйін сақтауы санақ жүйесін таңдап алуға тәуелді. Ньютонның тежейді.
бірінші заңы орындалатын инерциалды санақ жүйесі бар;
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
3. Қозғалыс – салыстырмалы. Егер А денесі В санақ денесіне
→
қатысты υ жылдамдықпен қозғалса, онда В денесі де А денесіне
қатысты сондай жылдамдықпен, бірақ қарама­қарсы бағытта ЗЕРТТЕ
→
→
қозғалады υ = – υ '. Шелекті суға толтырып,
шеңберлі жолды жүгіріп
СҰРАҚТАР МЕН ТАПСЫРМАЛАР өту кезінде қандай жағдай-
ларда шелектегі су төгілуі
1. Материалдық нүкте қандай жағдайда жылдамдығын сақтайды? мүмкін?
• шелек тыныштықта
2. Аристотельдің тұжырымдауы бойынша: «Сыртқы әсерсіз дене тұрып, ал сен оны ор-
қозғалмайды». Осы тұжырымның дұрыс немесе қате екенін дәлел- нынан қозғағанда;
дейтін мысал келтір. • шелек қозғалыста бо-

3. Галилей экспериментінде көлбеу жазықтық бойымен домалаған лып, ал сен оны тоқтатуға
шардың қозғалысын бақылап, қандай қорытынды жасаған? тырысқанда;
• шелектің қозғалыс
4. Инерциалды және инерциалды емес санақ жүйелерінің қандай бағытын өзгертуге ты-
айырмашылығы бар? Осы санақ жүйелеріне мысал келтір. рысқанда.
5. Ньютонның бірінші заңын тұжырымда.
6. Ескекшілер қайықпен өзен ағысына қарсы жүзіп барады. Бірақ
қайық жағадағы бақылаушыға қатысты орын ауыстырмады. Қандай
әсерлер теңгерілді?
7. Бірқалыпты жүзіп бара жатқан кеме үстелінде жатқан кітап қандай
санақ денесіне қатысты тыныштығын сақтайды? Кітапқа әсер ететін
қандай күштер теңгеріледі? Қандай санақ кітап үшін инерциалды
емес санақ жүйесі болады?
8. Түзу сызықты бірқалыпты қозғалып бара жатқан пойыз еденінде
жеңіл автокөлік ойыншығы тұр делік. Пойыз кенет тежелгенде,
сырт қы күштердің әсерінсіз автокөлік жерге қатысты жылдам-
дығын сақтай отырып, алдыға қарай қозғалып кетті деп ойла. Сонда:
а) Жермен байланысты санақ жүйесінде; ә) жылдамдығын азайтқан
пойызбен байланысты санақ жүйесінде инерция заңы орындала

9. Геостационарлы орбитаға (Жер экваторының дәл үстінде, айналу
периоды Жердің айналу периодына тең) шыққан зымыран қозғалт­
қышын сөндірсе, ол қозғалысын жалғастырады ма? Жалғастырса,
қалай қозғалады?

63