Page 64 -

Дене қандай жағдайда 4.2 Ньютонның екінші заңы
үдеумен қозғалады?
Дененің алатын үдеуі
қандай шамаларға Абсолютті тегіс жолдың бөлігінде бірқалыпты түзу сызықты
тәуелді?
қозғалып келе жатқан денеге қозғалыс бағытында күш әсер
ТІРЕК СӨЗДЕР: етсе, онда дененің жылдамдығы артады. Қозғалыс бағытына
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
қарама­қарсы күш түсірілсе, дененің жылдамдығы азаяды.
■ инерциялық масса Сыртқы әсер дене жылдамдығын өзгертеді. Сондықтан жылдам-
■ суперпозиция дықтың өзгерісі сыртқы әсердің бар­жоғын көрсетеді. Сыртқы
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
■ қорытқы күш әсер жылдамдықтың модулін ғана емес, бағытын да өзгертеді.
→ Жылдамдықтың бағыты күш бағытымен сәйкес келмеуі мүмкін.
F
Хоккейшінің сырғытпа таяғы тыныштықтағы шайбаны соғу
арқылы оның жылдамдығын өзгертеді.
→
→
→
υ ∆ υ ~ F
0 → →
1 1 Сен жылдамдықтың өзгерісін сипаттайтын шама үдеу ∆υ ~a
→ →
екенін білесің. Сәйкесінше, үдеуді күш тудырады, яғни a ~ F .
→
υ Хоккейші екі есе үлкен күшпен шайбаға әсер етсе, онда
→
0 → 1 υ шайбаның алатын үдеуі екі есе артады. Керлинг тасы мен хоккей
→
υ ∆υ шайбасының алатын үдеуі бірдей болса, онда керлинг тасына
→ → →
∆υ = υ –υ шайбаға қарағанда 95 есе үлкен қорытқы күш әсер етеді. Шын
0
мәнінде, шайба мен мұздың арасында үйкеліс пен ауаның ке-
4.4­сурет. дергі күшінің шамасын ескермеуге болатындай аз болса, онда
→
→
Қозғалыстағы шардың үдеу түсірілген күшке тура пропорционал артады. F күш пен a
жылдамдығына үдеу арасындағы тура пропорционалдық табиғаты кез келген
перпендикуляр күш үшін (тек қана механикада емес) орындалады. Үдеу күш
әсер ететін күш
сияқты векторлық шама, ол күшпен бағыттас болады.
Берілген дене үшін күш пен үдеудің арасындағы пропорцио-
налдық коэффициенті тұрақты шама және ол күштің модулі мен
бағытына тәуелді емес. Ол дене инерттілігінің өлшемі – масса.

→ →
F m F
m

4.5­сурет. Керлинг тасы мен хоккей шайбасының алатын үдеуі
Массалары әртүрлі екі денеге бірдей күшпен әсер етсе,
массасы үлкен дененің алатын үдеуі аз болады. Дене массасы
оған әсер еткен күш пен оның алатын үдеуінің арасындағы
қатынасты көрсететін дененің физикалық қасиетін сипаттайды.
Сондықтан массаны инерциялық масса деп атайды. Дененің
алатын үдеуі күш пен массаға тәуелді. Осы тәуелділіктің мате-
матикалық өрнегі:
 
a = F (4.1)
m

64