Page 68 -

Мұз айдында 4.3 Ньютонның үшінші заңы
сырғанап жүргенде
тыныштықта
тұрған баланы Горизонталь бетте тұрған екі магнитті әр аттас полюстерімен
арқасынан итеретін бір­біріне жақын орналастырсақ, олар тартылады. Осы тартылу
болсаң, ол алдыға
қарай, ал сен артқа күшін өлшеу үшін магниттерге динамометрді бекітіп қоюға
F ҰСҚА
қарай сырғанайсың. болады (4.9­сурет). Сонда динамометрлердің көрсетуі бірдей
Неліктен? Осы кезде екенін көреміз. Егер магниттің бірінің шамасын арттырсақ,
сенің және баланың онда екі динамометрдің көрсетуі артады, бірақ тағы да бірдей
алатын үдеуі бірдей шаманы көрсетеді.
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
ме?
Есімізге түсірейік, күш – денелердің өзара әрекеттесуін си-
паттайтын шама. Ньютонның үшінші заңында күш жұбымен
ТІРЕК СӨЗДЕР: пайда болатыны және денеге күшпен әсер етсе, онда сол дене
тарапынан қарсы күш пайда болатыны туралы айтылады. Қарсы
■ тіректің реакция күші
әрекет күші модулі бойынша әрекет күшіне тең, бірақ қара-
■ теңәрекетті күш
ма­қарсы бағытталады.
1-ТАПСЫРМА 1 → → 2
F
1  Н 2
ге төзімді. Егер оның бір БАЛЫҚ
S N S N
Қарсы әрекет күшін
анықта:
1. Жер Айды тартады, сон-       
дықтан Ай Жерді айнала 4.9­сурет. F1 – әрекет күші, +F F 2 – қарсы әрекет күші
∑=F
...
...
+ F n
+ F n
+ F 2 ∑= F1
қозғалады;
2. Футболшы допты аяғы­ Ньютонның үшінші заңы. Әрекет және қарсы әрекет
мен тепті; күштерінің модульдері тең және осы күштер қарама-қарсы
3. Ауыр атлет зілтемірді бағытталады:
көтеріп тұр. → →
F = – F
4. Ат арбаны сүйреді; 1 2
5. Балғамен шегені тақтай- Сыртқы әрекетке үнемі қарсы әрекет болады. Тұйық жүйеде
ға қақты. күштер саны – жұп. Бұл күштер жұп­жұбымен пайда болады
ЖО
ОЙЛАН және жұп­жұбымен жойылады. Мысалы, кітаптың партаға
түсіретін күші – салмақ, ал партаның кітапқа түсіретін күші –
Арқан 500 Н жүктеме- тіректің реакция күші деп аталады. Инерция заңы бойынша
кітап тыныштықта тұрса, оған әрекет ететін күштер теңгерілген,
ұшын бекітіп, ал екінші яғни, бұл жерде кітапқа әрекет ететін тіректің реакция күші
ұшына 400 Н күш түсіре мен кітаптың партаға түсірілген салмақ туралы айтылған. Ол
отырып тартса, қарсы күштердің теңәрекетті күші нөлге тең болады.
әрекет күші пайда болады Әрекет және қарсы әрекет күштерінің табиғаты бір. Мыса-
ма? Оның модулі неге тең
болады? Егер күштің ша- лы, кітаптың салмағы мен партаның кітапқа түсіретін реакция
масын 500 Н­ға жеткізсе, күші, екеуінің де табиғаты – электромагниттік. Олар коллинеар
арқан үзіледі ме? векторлар және модульдері тең. Бағыттары – қарама­қарсы
(қайсысы әрекет, қайсысы қарсы әрекет күші екені маңызды
емес).
Мысалы, автокөлік тіркемені (прицепті) сүйреп келеді делік.
Автокөлік тіркемеге күшпен әрекет етсе, онда тіркеме тара-

68