Page 70 -

Деформация дегеніміз 4.4 Деформация
не? Оның қандай
түрлерін білесің?
Күнделікті өмірде біз қолданатын материалдардың көпшілігі
серпімді болып келеді. «Серпімді» деген термин күш әрекетінен
дененің деформацияланып, оның әрекеті тоқтағаннан кейін
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
бастапқы қалпына қайтып келетін материалдарды сипаттай-
ды. Резеңке – серпімді. Оны банджи­джампингте қолданады.
Банджи­джампинг қазір экстремальды спорт түрлерінің біріне
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
4.12­сурет. Банджи­ айналды. Ең алғаш Оңтүстік теңіз аралдарында банджимен
джампинг
секіруде лиананы қолданған. Егер банджи бауының қатаңдығы
үлкен болса, онда тежелу және резеңкенің кері тартуы адамға
ТІРЕК СӨЗДЕР: зақым келтіруі мүмкін. Ал резеңкенің қатаңдығы аз болса, онда
жоғары­төмен кері серпілу шексіз жалғасып, жерге соғылады.
■ серпімді деформация
Осы тақырыпта күш әрекетінен дененің деформациялануын
■ пластикалық қарастырамыз.
деформация
Теннис добы да резеңкеден жасалған, оған күш түсірілгенде
ол пішінін өзгертеді және күш әрекеті тоқтағанда бастапқы
Деформация – сырт­
қы күштер әрекетінен пішініне оралады. Ал пинг­понг добы пластиктен жасалған, ол
дене пішінінің неме- сынғыш. Бұл екеуі де қатты заттар болып табылады. Сыртқы
се көлемінің өзгеруі күштер әрекетінің нәтижесіне байланысты заттар серпімді және
(«deformatio» латын пластикалық деформацияға ұшырайды.
сөзі, бұрмалау – деген
мағынаны білдіреді). Деформация күш түсірілген дене бөліктерінің әртүрлі қозға-
луынан пайда болады. Егер дене бөліктері бірдей қозғалатын
Күш әсері тоқтағанда
дененің деформация- болса, онда ол өзінің бастапқы пішінін және өлшемін сақтайды,
лануы жойылса, онда яғни деформацияға ұшырамайды.
бұл – серпімді дефор- Тыныштықта тұрған денеге бір күш немесе әртүрлі бағыт-
мация деп аталады. Ал тағы бірнеше күштер әрекет етсе, онда дененің молекулалары
күш әсері тоқтаған соң (не оны құрайтын кішкентай бөліктер) бір­біріне жақындайды
бастапқы қалпына кел-
мейтін деформацияны немесе алыстайды. Сондай­ақ, дененің пішіні өзгереді, дене
пластикалық дефор- деформацияланады. Деформацияның түрі күштің шамасына,
мация деп атайды. бағытына және дененің құрылысы мен құрамына байланысты.
Көптеген заттар үлкен күштер әсерінен сынады немесе үгітіледі.
1-ТАПСЫРМА Ал пішінін өзгертіп, бірақ сынбаған заттар деформацияланды
деп аталады.
Серпімді және пластика-
лық деформацияға мысал- Қатты денелерді деформация нәтижесіне қарай серпімді,
дар келтір. пластикалық және морт сынғыш деп салыстырмалы түрде
Серпімді деформацияда: үшке бөледі. Түсірілген күштің шамасына қарай бір зат серпімді
• қандай күш деформа- де, пластикалық та болуы мүмкін. Мысалы, серпімді болып
цияланған денені бастапқы табылатын болатқа үлкен күшпен ұзақ уақыт әсер етіп, оны
пішінге келтіреді?
• ол күштің бағыты қан- пластикалық деформацияға ұшыратуға болады. Бұл болаттан
дай? жасалған денелерге мөртаңба соғу үшін қолданылады.
• ол күш қайда түсіріледі?

70