Page 18 -

1.6 Нәруыздар қайда кездеседі?

Өсімдік тұқымында
қоректік заттың мол Нәруыздың түрлері
қоры сақталатыны
белгілі. Онда Нәруыздар құрамы мен қасиеттеріне байланысты әртүрлі
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
нәруыздың болуын қызметтер атқаруға бейімделген. Жасуша мембранасындағы
қалай анықтауға нәруыздар әртүрлі заттарды тасымалдайды және жасушаларды
болады? өзара байланыстырады. Кейбір нәруыздар жасуша мембра-
насының беткі қабатында орналасып, жасушаға келетін түрлі
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
ТІРЕК СӨЗДЕР: сигналдар мен әсерлерді қабылдауға қатысады. Нәруыз цито-
плазмада орналасса, көптеген химиялық реакциялардың жүруін
■ Биурет ерітіндісі
қамтамасыз етіп, ферменттік қызмет атқарады. Цитоплазмада
■ нәруызға сапалық актин миозин талшықтары түрлі органеллалардың қозғалысын
реакция
жүзеге асырады. Олар жасуша ішіндегі әртүрлі молекулалардың
тасымалдануына да көмектеседі. Мысалы, везикулдер мен ва-
ТАЛҚЫЛАУ. Ағзадағы куольдер жасушада түзілген полимерлерді мембранаға немесе
нәруыз тапшылығының
салдары қандай болуы тиісті органеллаға тасымалдайды. Бұл қозғалыс – нәруыздың
мүмкін? Тамақтанудың қызметі. Жасуша органеллаларындағы нәруыздар жасушаның
қандай түрлерінде нәруыз тіршілік әрекеттерінің жүзеге асырылуын қамтамасыз етеді.
тапшылығы пайда болуы Мысалы, жасыл өсімдік жасушасындағы хлорофилл пигменті
мүмкін? Нәруыз жетіспе- жарық энергиясын пайдаланып глюкоза түзеді. Митохондрия-
ушілігін толтыру үшін
қандай өнімдер қолдану дағы цитохром нәруызы энергияның түзілуіне жауапты.
керек?
Нәруыздарға сапалық реакция

Түрлі нысандардағы нәруыздарды анықтау үшін Биурет
ерітіндісі қолданылады. Оның құрамындағы NaOH ерітіндісінің
рН көрсеткіші жоғарылап, сілтілендіреді. Ал CuSO құрамындағы
4
мыс ионы II (Cu ) сілтілі ортада екі аминқышқылының арасын-
2+
дағы байланысқа әсер етіп, көміртек атомдарымен қосылып
кешен (комплекс) түзеді. Осы кешеннің пайда болуынан ерітін-
дінің түсі өзгереді. Аминқышқылдарының саны артқан сайын
олардың арасындағы байланыстың да саны артады, ал нәруыз
көп болған сайын, ерітінді де соғұрлым қанық түске боялады.
ПРАКТИКАЛЫҚ ЖҰМЫС. Әртүрлі биологиялық нысандардағы
нәруыздың болуын анықтау. Қорғаныш көзілдірігі, халат, қолғап кию
қажет. Егер жұмыс кезінде шыны ыдыс сынса немесе ерітінділер төгілсе,
бұл туралы мұғалімге хабарлау маңызды. Жұмыс үдерсінде пайдаланылатын
нысандарды иіскеуге, дәмін көруге тыйым салынады.
Жұмысқа кіріспес бұрын қауіпсіздік техникасының ережелерімен таныс.
Зерттеуде Биурет реагентін пайдалан. Таңдалған нысандарда нәруыздың
болуы туралы болжам жаса. Алынған нәтиженің нақтылығына көз жеткізу
үшін бақылау тәжірибесін жасап көр. Бұл тәжірибені жоспарла. Биологи-
ялық нысандар қатты болса, оларды келсап пен ұнтақтағыштың көмегімен
ұнтақтап, су араластырып езінді дайында. Алынған езіндіден сынауыққа

18