Page 156 -

ЗЕРТТЕ Жылдамдықтың ығысуға тәуелділігі:

1. Секундомердің көме- υ =± ω � 2 − � x x (8.11)
2 2
гімен өз пульсіңді өлшеп max
көр. Егер жүйе қарапайым гармоникалық тербеліс жасайтын
Екі бармағыңмен білегіңді болса, жоғарыда айтқанымыздай, x=0 болғанда, оны (8.11)
8.16-суретте көрсеткен- формулаға қоятын болсақ,
дей бас. Үлкен бармақтың
шығып, өзіңе ұнайтын жат-БАЛЫҚ НҰСҚА
астынан тамырдың соққа- υ max =ωx max =ωA (8.12)
нын байқауға болады.
Себебі, x =A, осы теңдеу арқылы жиілікті арттыратын бол-
max
сақ, тербеліс периодын кемітуге тура келетіндігін байқауға
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
болады.
Ал қарапайым гармоникалық тербелісте жүйенің үдеуі те-
пе-теңдік қалыптан қаншалықты ығысқандығына және қайта
қалпына келтіру күшінің шамасына тәуелді. Бұл тәуелділік:
8.17-сурет.
2
2
Пульсті өлшеу a= – ω Asinωt немесе a= – ω Acosωt
Егер белгілі бір уақыттағы ығысу мәні белгілі болса және
2. Секундомердің көме- x=Asinωt (x=Acosωt) екендігін ескеретін болсақ, үдеу:
гімен 30 секундтағы
тамыр дың соғу санын a = – ω 2 x (8.13)
анықта. Алынған нәтижені Көріп тұрғанымыздай, үдеу ығысуға тура пропорционал.
екіге көбейтсең, минуты- Ал пропорционалдық коэффицент ω алдыңдағы «минус»
2
на соғу санын аласың. Оны
155-бетте берілген кесте- таңбасынан, егер дене оң жаққа ығысатын болса, оның үдеуі
мен салыстыр. солға қарай бағытталатынын көрсетеді. Сондықтан, тербеліс
3. Секундомердің көме- үдеуі тепе-теңдік қалыпқа қарай ұмтылатындығын бақылауға
гімен 60 секундтағы тамыр- болады. Мұндай теңдеу гармоникалық тербелістің теңдеуі деп
дың соғу санын анықта. аталады. Бұл тәуелділік табиғатына байланыссыз кез келген
Дәл осылай 3 минуттағы гармоникалық тербеліске қатысты орындалады.
тамырдың соғу санын
анықтап, оны үшке бөл.
Осы жағдайлардың қай- ЕСЕП ШЫҒАРУ МЫСАЛЫ
ЖО
сысында нәтиже дәлірек Дененің тербелісі теңдеумен сипатталған: x = 5 ∙ 10 cos50πt. Мұндағы
–2
болуы мүмкін? Салыстыр. х метрмен берілген. Тербеліс амплитудасын, циклдік жиілігін, периодын,
4. Партаның шетіне максимал жылдамдығын анықтап, үдеудің уақытқа тәуелділік теңдеуін

тығуды орында (10-15 рет, жаз.
Шешуі:
мы салы, орнынан тұрып- 1-қадам. Гармоникалық тербелістің жалпы теңдеуі x = Acosωt екенді-
отыру, т.б.). Жаттығуды гін ескерсек, тербеліс амплитудасы A=0,05 м=5 cм болады.
аяқтап болған соң, та- рад 2π
мырдың соғуын қайтадан 2-қадам. ω = 50π болса, онда (8.4) формуласынан T = =
санап көр. Оны алдыңғы 2π с ω
мәнімен салыстыр. Қан- = 0,04 c екендігі шығады.
дай қорытынды жасауға 50π рад
болады? с
5. Алған мәндерді пай- 3-қадам. Ең үлкен жылдамдығын анықтау үшін, (8.12) формуласын
даланып, тербеліс жиілігі қолданамыз:
мен тербеліс периодын υ = ωx = 50π ∙ 0,05 м = 7,85 м/с.
max m
анықта.

156