Page 155 -

3-қадам. Теңдеудің жалпы түріне қойып, жазатын болсақ, x=0,8sin7πt. y
4-қадам. Ал t = 0,2 с уақытта ығысу мәні x=0,8sin7πt=0,8sin7π ∙ 0,2=
– 0,76 м.
А
Ескерту: егер сенде бұл теңдеу бойынша жауап x=0,8sin7πt= φ
0,8sin7π ∙ 0,2=0,061 м болып шықса, жауап қате, себебі синус тың x
x
астында тұрған π шамасын 3,14 деп алып, қателік жебергенсің, мұ қият
болуға тырыс.
Жауабы: Тербеліс теңдеуі x=0,8sin7πt; циклдік жиілігі 7π рад/с; 0,2 с
уақыттағы ығысу мәні – 0,76 м. 8.16 -сурет. Дененің
шеңбер бойымен
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
Тербелмелі қозғалыстың сипаты жоғарыда айтып кеткеніміз- қозғалысы
дей, шеңбер бойымен қозғалысқа ұқсас. Массасы m кішігірім
дененің қозғалысын қарастырайық. Дене радиусы А болатын 1-ТАПСЫРМА
шеңбер бойымен айнала тұрақты жылдамдықпен қозғала-
1. Домбыра ішегі-
тын болсын. Бұл қозғалысты жанынан қарайтын оқушы дене нің тербеліс теңдеуі
шеңбер бойымен емес, партаның бір шетінен екінші шетіне x=0,55sin220πt берілген.
тербелген қозғалысты бақылай алады, яғни амплитудасы А Мұндағы х ығысу метр-
мен берілген. Тербеліс
радиус қа тең қозғалысты бақылайды. Бұл қозғалыс гармони-
амплитудасын, жиілігін
калық тербелістің бір мысалы. Массасы m дененің қандайда
және тербеліс периодын
бір уақыттағы орнын анықтауға болады. 8.16-суреттен көріп анықта.
x
тұрғанымыздай, cosφ= , онда дене ығысуы 2. Тербелмелі жүйе те-
A пе-теңдік қалыптан оңға
қарай 0,2 м ығыса отырып,

ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА

(8.7)
x=Acosφ.
тербеліске келе бастады.
мұндағы x – қандай да бір уақыт аралығындағы дененің Жүйенің тербеліс перио-
орны, А- ығысуы. ды 4 с болатын тербеліс
φ теңдеуін жаз.
Дене ω бұрыштық жылдамдықпен қозғалса, ω= , онда
t
φ=ωt. Сәйкесінше x=Acosωt, ал (8.4) формуланы ескерсек:
2π
x=Acos2πft=Acos t. (8.8)
T
Дене немесе жүйенің тербелісін сипаттауда жылдамдық
пен үдеу ұғымдарын енгіземіз. Тербеліс жылдамдығы жүйе
тербелісінің орын ауыстыруының өзгерісін сипаттайды. Те-
пе-теңдік қалыпқа келгенде жүйенің жылдамдығы максимал
мәнге жететін болса, ығысудың амплитудасына жеткенде тер-
беліс жылдамдығы нөлге жетеді.
Егер t=0 бастапқы уақытта жүйе υ жылдамдықпен қозғала
max
бастады деп ескеретін болсақ, онда жылдамдық өзгерісі:
υ =υ cosωt (8.9)
max
Ал дене тербелісі амплитудадан басталатын болса, ол жерде
жылдамдық:
υ=–υ sinωt. (8.10)
max

155