Page 158 -

Суреттегі 8.4 Маятниктер
тербелмелі
жүйенің баяу
тербелісін бақылау
арқылы металл Тербелмелі процестер жүзеге асатын құрылғыларды тербел-
шардың үздіксіз мелі жүйелер деп атаймыз, ал мұндай жүйелердің қарапайым
өзінің тербеліс түрін мятник дейміз.
бағытынан ауытқып Механикалық тербеліске мысал бола алатын қарапайым
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
тербелетіндігін
байқауға болады. жүйе ретінде серіппеге ілінген жүктің қозғалысын қарастыра-
Қалай ойлайсың, йық. Мұндай қарапайым, үйкелісі аз жүйені серіппелі маятник
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
неліктен дене дейміз. Бір ұшы қабырғаға бекітілген, екінші ұшына массасы
тербеліс бағытын m дене бекітілген серіппенің қозғалысын алайық (8.20-сурет).
жан-жаққа өзгертеді?
Дене горизонталь бетте ешқандай үйкеліссіз еркін қозғала
алады деп есептейік. Тыныштық жағдайда дене тепе-теңдік
қалыпта болады. Денені оңға қарай жылжытып тартып көрелік.
Серіппе созылғандықтан, жүйеде серпімділік күші пайда бо-
лады. Гук заңы бойынша бұл күш дененің ығысуына пропор-
ционал, бірақ бағыты жағынан қарама-қарсы екендігін білеміз.
Сәйкесінше, денені солға қарай ығыстыратын болсақ, күш оңға
тепе-теңдікке бағытталады (8.20-сурет, а жағдай). Созылған
серіппедегі денені босатқан кезде дене бастапқы қалпына қа-
рай үдемелі қозғала бастайды. Серпімділік күшінің бағыты мен
8.19-сурет. пайда болған үдеудің бағыты дене жылдамдығымен бағыттас
Пантеондағы маятник
болады, сондықтан тепе-теңдік қалыпқа жеткенше дененің
жылдамдығы арта түседі. Тепе-теңдік қалпына жақындаған
ТІРЕК СӨЗДЕР: сайын серпімділік күші кеми бастайды (себебі, тепе-теңдік
қалыптан ығысу азаяды).
■ маятник
Екі жағдайға назар аударайық, егер ығысу мәні «оң» болса,
■ математикалық үдеудің проекциясы «теріс» болады, яғни үдеу бағыты ығы-
маятник
суға қарсы. Үдеу жоғарыда атап кеткеніміздей, ығысуға тура
пропорционал және пропорционалдық коэффициент арқылы
Маятник деп түсіріл- жазылған. Пропорционалдық коэффициент осы жағдайда ілін-
ген күштердің әсерінен ген жүктің массасы мен серіппенің қатаңдығына байланысты.
қандай да бір қозғал- Сонда үдеу мен ығысудың пропорционалдық коэффиценті
майтын нүкте немесе
ось маңында тербеліске тербелмелі жүйенің сипаттамасы деп аталады.
келетін жүйені айтамыз. Ньютонның бірінші заңынан дене тепе-теңдік қалыпқа кел-
генде денеге әсер ететін серпімділік күші нөл болады да, дене
инерция салдарынан әрі қарай қозғала береді (8.20-сурет, ә
жағдай). Тепе-теңдік қалыптан сол жаққа бағыттала қозғалғанда
серіппе сығыла бастайды, бұл жағдайда пайда болған сер-
пімділік күші тепе-теңдік жағдайына қарай бағытталады. Сер-
пімділік күші дене қозғалысының жылдамдығына қарама-қарсы
болғандықтан, ол денені тежей бастайды. Нәтижесінде дене
ең үлкен сығылғанда тоқтайды, бірақ әсер етуші серпімділік

158