Page 159 -

→
күші оны бастапқы қалыпқа әкелуге тырысады. Сондықтан, а) F x
жылдамдық қайта арта бастайды да, денені бастапқы орынға m
алып келеді (8.20-сурет, б жағдай). Сонымен дене осы аралықта x x
қозғала отырып, толық бір тербеліс жасайды. x=0
Енді осыны формула түрінде жазып көрейік. Ньютонның →
екінші заңы бойынша денеге әсер ететін теңәрекетті күш денеге F =0
x
ә) m
берілген үдеу мен оның массасының көбейтіндісіне тең, онда
  x
F = ma x=0
8.20-сурет бойынша қарастырып жатқан жағдайда, мұндағы →
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
→ F
F -серпімділік күші болады, себебі қарама-қарсы бағытта тек б) x m
серпімділік күші әсер етеді. x
Онда осы теңдіктің Ох осіне проекциясы: x=0 x
F =ma (8.14)
сер x x 8.20-сурет.
Серіппе деформацияға ұшырамайды деп ұйғарып, жоғарыда Тербелмелі жүйе
айтқандай Гук заңы орындалады деп аламыз:
F =– kx,
сер
формуласын қолдана отырып, (8.14) формулаға қоямыз.
– kx=ma
x
Бұдан, үдеудің Ох осі бойынша проекциясын анықтайтын
болсақ,
k ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
k
a = – ∙ x немесе үдеу шамасы a= – ∙ x (8.15)
x m m
(8.13) және (8.15) теңестіріп, алатынымыз:
ω = k (8.16)
m СЕН БІЛЕСІҢ БЕ?
(8.16) формуласын (8.4) формулаға қойып, алатынымыз: 1851 жылы наурыз айын-

T = 2π m (8.17) да Париж қаласындағы
Пантеонда Жан Фуко
k өзінің тарихи тәжірибесін
Алынған формула серпімділік күші әрекетінен болатын тер- көпшілікке ұсынған бола-
белістің периодын көрсетеді. Көріп тұрғанымыздай, серіппелі тын. Ол массасы 28 кг ме-
маятниктің тербеліс периоды оның амплитудасына тәуелсіз, талл шарды үшкір жағын
дене массасы мен серіппенің қатаңдығына тәуелді болады. астына қаратып, ұзын-
дығы 67 м темір сымға
бекітіп, оның тербелісін
ЕСЕП ШЫҒАРУ МЫСАЛЫ зерделеу ді ұсынды. Бұл
тербелмелі жүйе шарды
Массасы 300 г білеуше горизонталь бетте қатаңдығы 6 Н/м серіппеге
бекітіліп, (үйкеліссіз деп есептейік) еркін тербеліп тұр. Білеуше тепе-теңдік баяу тербеліске келтірді.
Бұл арқылы Жан Фуко
қалыптан 3 см-ге қарай ығысқан (8.21-сурет). түсірілген күштердің әсері-
а) тербеліс периодын анықта; нен қандай да бір қозғал-
ә) жүйенің максимал жылдамдығын анықта. майтын нүкте немесе ось
б) тербеліс теңдеуін, жылдамдық пен үдеудің уақытқа тәуелділік тең-
деуін жаз; маңында тербеліске ке-
летінін анықтаған.

159