Page 162 -

Кілтпен бұралатын 8.5 Тербеліс кезіндегі
ойыншықтар
мен ойыншық энергияның түрленуі
пистолетті
еске түсірейік.
Ойыншықтардың Егер ойыншық пистолетке назар аударатын болсақ, писто-
жұмыс жасау лет ішіндегі оққа кинетикалық энергия беруі үшін, яғни жұмыс
0НҰСҚА
принципін қалай атқаруы үшін серіппеде қандай да бір энергия қоры жинақтауы
түсіндіруге болады?
тиіс. Энергиясы бар жүйе ғана жұмыс атқара алатындығын
өткен тараулардан білесіңдер.
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
Осы қарастырып жатқан жүйені мысалға ала отырып, тер-
белістегі энергияның түрленуін қарастырайық. Дене тербеліске
келгеннен кейін оның графигі көп жағдайда 8.25-суретте көр-
сетілген графикке сәйкес болады.
8.24-сурет. x Амплитуда/m

ТІРЕК СӨЗДЕР:
жолы не бақыладың? Ша-БАЛЫҚ
■ өшетін тербелістер 0 t
■ энергияның түрленуі
уақыт/t

8.25-сурет. Тербеліс графигі
ЗЕРТТЕ
Графикке назар аударсақ, біраз уақыттан кейін тербеліс
Көкжиекке көлбеу қойыл- амплитудасының кеми бастағанын және біртіндеп тоқтайтын-
ған науаның үстіне шарикті дығын бақылауға болады. Жалпы шынайы өмірде кез келген
орналастырып, оның жо-
лына ағаш білеушені қоя- тербелістегі денеге кедергі күштері әсер етеді, сондықтан дене
йық (8.26-сурет) Шарикті энергиясының бір бөлігін біртіндеп осы күштерді жеңу үшін
қозғалысқа келтірейік. Не жұмыс атқаруға шығындағандықтан, шамалы уақыттан кейін
байқадың? Енді шарикті тербелісі тоқтайды. Мұндай тербелістерді өшетін тербелістер
ЖО
бастапқы жағдайдан да дейміз.
жоғарырақ орналастыр,
тағы да жіберіп көр, бұл ЗЕРТТЕ

риктің науа үстіндегі орна- Арнайы құралдарды қолдана отырып, қарапайым математикалық ма-
ласу қашықтығын өзгерте ятник моделін жаса. Оны тепе-теңдік қалыптан ауытқытып, тербелісіне
отырып, зерттеуді бірнеше назар аудар. Ол қайта тепе-теңдік қалыпқа келгенде тоқтады ма? Нелік-
рет қайталап орында. Қан- тен? Жүйе толық қанша тербеліс жасағаннан кейін тоқтауы мүмкін? Бұл
дай қорытынды жасауға жерде тербеліс амплитудасы туралы не айтуға болады? Тепе-теңдік қа-
болады? лыптан ауытқыту бұрышын арттыра отырып, зерттеуді бірнеше рет қай-
тала.
Шынайы жағдайда тербелістегі маятникке кедергі күші әсер
етеді делік, енді осы кедергі күші елеусіз аз болатын болса,
онда жүйеге берілген толық энергия сақталады деп ұйғаруға
8.26-сурет. болады. Онда механикалық энергияның сақталу заңы орын-
далады. Тербелістегі дененің жылдамдығы мен орналасуы

162