Page 163 -

периодты түрде өзгеріп отыратындығын ескеретін болсақ, Амплитудасы уақыт өте
онда дененің кинетикалық және потенциалдық энергиялары азайып отыратын тер-
да өзгеріп отырады. Толық механикалық энергия сақталады белістерді өшетін тер-
десек, кинетикалық энергиясы артқанда потенциалдық энер- белістер деп атаймыз.
гиясы кемиді немесе керісінше орындалады.
Тербелістегі жүйенің (8.27-сурет) екіншісі тезірек тоқтайтын-
ЖОБАЛЫҚ НҰСҚА
дығын бақылау қиын емес, яғни екінші жүйеде толық механика- ЗЕРТТЕ
лық энергиясы тез кемиді. Кез келген тербелмелі жүйе энергия Серіппенің қатаңдығы
қоры болғанда ғана тербеле алатындығы белгілі. Маятникті бірдей, бірақ ілінетін де-
нелері әртүрлі (мысалы,
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
тепе-теңдік қалыптан ауытқытайық (8.28-сурет). Жер бетінен
темір шарик және пе-
көтерілу биіктігі артқандықтан, жүйе потенциалдық энергияға нопласт шарик, т.с.с.) екі
ие болады. Онда толық механикалық энергия потенциалдық маятниктің тербелісін қа-
энергияға тең болады да, жылдамдығы мен сәйкесінше кине- растыр (8.27-сурет). Екеуін
тикалық энергиясы нөлге айналады. бір мезгілде бірдей ампли-
тудамен тепе-теңдік қа-
W = mgh (8.24) лыптан ауытқыта отырып
тол
жібер. Не байқадың? Қай
Денені жіберейік. Жер бетінен биіктігі кеми бастағаннан
жүйенің тербеліс уақыты
жүйенің потенциалдық энергиясы азая бастайды да, кинети-
қысқа? Неліктен?
калық энергиясы артады. Онда формуланы
mυ 2 mυ 2
mgh + 1 = mgh + 2 (8.25)
1 2
2 2
түрінде жазамыз, себебі, егер жүйеде үйкеліс күші болмаса,
траекторияның кез келген нүктесінде: E +E =const тең.
пот кин
Тепе-теңдік қалыпта жылдамдық максимал мәнге ие бола-
ды, яғни толық энергия кинетикалық энергияға тең болады да,
потенциалдық энергия нөлге тең болады (8.28-сурет).
mυ 2 mυ 2
W = +
mgh + 1 = mgh 2 (8.26)
1 тол 2
2 2 8.27-сурет. Екі
Жалпы бұл жағдайда толық механикалық энергияны құрай- маятниктің
тын потенциалдық және кинетикалық энергиялар уақыт өте тербелісін бақылау
жүйенің тербеліс периодына байланысты периодты түрде өз-
геріп отырады. Потенциалдық және кинетикалық энергиялар-
дың өзгеру периоды тербеліс периодынан екі есе кем болады.
Серіппеге бекітілген дене тербелісіндегі энергияның түрле-
нуіне назар аударайық (8.29-сурет). Денені оңға қарай тартайық,
созылған серіппенің потенциалдық энергиясы деформациялану
деңгейіне байланысты болады. Тепе-теңдік күйден ең үлкен
ауытқуы A және – A (теріс мәні) болғандықтан, формула: 8.28-сурет.
kA 2 Энергияның түрленуі
W = (8.27)
тол
2
Бұл жағдайда жылдамдық, сәйкесінше кинетикалық энергия
нөлге тең. Дене тепе-теңдік күйге жеткенде ығысу нөлге тең

163