Page 166 -

Қатаңдықтары 8.6 Еркін және еріксіз тербелістер
бірдей екі серіппеге
екі түрлі дене ілініп,
тербеліп тұр делік. Жүйені құрайтын денелер арасындағы әрекет ететін күштерді
(8.32-суретке қара). ішкі күштер десек, жүйеден тыс денелер тарапынан әрекет
Екінші дене суы бар
ыдыстың ішінде ететін күштерді сыртқы күштер дейміз. Қарастырған тербелмелі
шығарылғаннан кейін БАЛЫҚ НҰСҚА
тербеліп тұр. жүйелердің басым бөлігі жүйе тепе-теңдік қалыптан ауытқыған-
Екеуінің тербеліс нан кейін ішкі күштердің әрекетінен тербеле бастайды. Мұндай
амплитудасы бірдей тербелістерді еркін тербелістер деп атаймыз.
болып және бір Еркін тербелістерді тербелмелі жүйенің меншікті тербелісі
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
мезетте тербеле
бастайтын болса, деп те атайды.
қайсысы бірінші Шынайы өмірде ортаның (көп жағдайда ауаның) кедергі
тоқтайды? күштері мен үйкеліс күштері тербеліске кедергі келтіреді. Сәй-
Неліктен? кесінше, жүйенің механикалық энергиясы уақыт өте азайып
отырады. Жоғалған механикалық энергия дененің және орта-
ның ішкі энергиясына айналады.
Енді осы механикалық энергия қорын қалай толықтырып
отыру керек? Ол үшін мынадай мысалды қарастырайық. Әт-
кеншек немесе бесіктің тербелісі тоқтап қалмас үшін, оны
m m
қолымызбен қозғап, тербетіп тұруымыз керек. Энергия қорын
сыртқы периодты күштердің жұмысы арқылы толықтыра ала-
мыз. Онда сыртқы күштер мәжбүрлеуші күштер болып табылса,
8.32-сурет.
ал тербеліс еркін емес, еріксіз тербеліс болып табылады.
Еріксіз тербелістер еркін тербелістерге қарағанда кез келген
ТІРЕК СӨЗДЕР:
жиілікпен тербеледі. Еріксіз тербелістердің жиілігі денеге әсер
■ ерікті тербеліс етуші күштердің өзгеру жиілігіне тең, біздің жағдайда мәжбүр-
■ еріксіз тербеліс леуші күштердің жиілігіне байланысты болады.
Еркін тербелістер мен еріксіз тербелістер арасындағы басты
■ меншікті жиілік айырмашылық – еркін тербелісте денеге энергия бастапқы
ЖО

Еркін тербелістер деп тепе-теңдік қалыптан ауытқыту үшін бір-ақ рет беріледі. Ал
еріксіз тербелісте энергия қоры мәжбүрлеуші күш жұмысының
тепе-теңдік күйден есебінен үнемі толықтырылып отырады. Барлық тербелістер
жүйенің тербелісі сырт- өшетін тербеліс болып табылады және уақыт өте өшетін тер-
қы күштердің әсерінсіз белістердің амлитудасымен қатар жылдамдық және үдеу сияқты
болатын тербелісті ай- өзге де параметрлері өзгереді.
тамыз. 1-ТАПСЫРМА

Берілген мысалдарды еркін және еріксіз тербелістер деп екі бағанға
Тербелмелі жүйенің өз бөліп жаз:
параметрлерінен тәуел- • серіппеге ілінген жүктің тербелісі;
ді болатын жиілігі оның • әткеншекті жерде тұрған адам тербетіп тұрса;
меншікті тербеліс • домбыра тартып отырған адам домбыра шегін қағып тұр;
жиілігі деп аталады. • адымдап жүріп келе жатқан баланың аяқ алысы;
• жіпке ілінген жүктің тербелісі;

166