Page 167 -

• адам жүрегінің соғуы;
• тігін машинасындағы иненің тербелісі;
• компас тілшесінің тербелісі;
• ғимарат төбесінде тұрған жалаудың желбіреуі;
• ағаш кесіп жатқан адамның қолындағы араның қозғалысы.

ЗЕРТТЕ 2x 2x
келтір, екінші маятниктің тербелісіне назар аудар. Екі маятниктен тұратын ҰСҚА
Резеңке бауға байланған шарикті жіңішке таяққа іліп, алдымен қолың-
ды тыныштықта ұстауға тырыс. (8.33-сурет). Шарик жоғары және төмен
тербеліп тұрғанын бақылауға болады. Енді таяқты баяу жоғары-төмен
қозғап көр. Шарик өздігінен тербелісін жалғастыра береді. Таяқты қозғау
Барлық құқықтар "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДБҰҰ-ға тиесілі
жиілігін арттырып, шариктің тербелісі қалай өзгеретіндігін бақылап көр.
8.33-сурет. Резеңкеге
Қорытынды жаса. Бұл қандай тербеліс болып табылады және жиілік қалай
ілінген шариктің
өзгереді?
тербелісі
ЗЕРТТЕ
болады?ЖОБАЛЫҚ Н
Екі қондырғыны бір-бірінен 0,5 м қашықтыққа орналастыр. Екеуінің
арасына жеңіл жіпті байла. Ұзындықтары бірдей екі маятникті бір-бірі-
нен 0,25 м қашықтықта байла (8.34-сурет). Бірінші маятникті тербеліске

жүйенің тербелісін бақыла. Бірінші маятниктің жиілігін өзгерте отырып,
бақылауды жалғастыр.

СЕН БІЛЕСІҢ БЕ?
1584 жылы Пиза қаласындағы шіркеуде аспалы шамды бақылаған Га-
лилео Галилейді шамның тербелісі қатты қызықтырды (8.35-сурет). Ол 8.34-сурет. Екі
кездері уақытты өлшейтін сағат болмағандықтан, Галилей қан тамырын- маятниктен
дағы пульс тің соғуын пайдалана отырып, тербеліске кеткен уақытқа на- тұратын жүйе
зар аударды. Үй жағдайында түрлі қатты денелерді жіпке іліп, олардың
тербеліс терін зерделей келе, тербеліс уақыты, оның ығысуына тәуелсіз
екендігін байқаған. Бірақ кейін ауытқу бұрышы өте аз болғанда ғана тер-
беліс периоды тұрақты болатындығы анықталды.
Осы зерттеулерді негізге ала отырып, 1657 жылы алғаш рет Христиан
Гюйгенс маятник сағатты ойлап тапқан.

СҰРАҚТАР МЕН ТАПСЫРМАЛАР

1. Тербелістер неліктен өшеді?
2. Еркін және еріксіз тербелістер арасындағы айырмашылық қандай?
3. Егер берілген энергия қоры бірдей болатын болса, майда және суда
тербелген екі бірдей маятниктің қайсысының тербелісі ұзағырақ

8.35-сурет. Пиза
шіркеуіндегі
аспалы шам

167